انقلاب سال ۵۷، آینده و جهان ما
انقلاب سال ۵۷، آینده و جهان ما
ارسطو و سنت آگوستن و فارابی و دکارت و کانت در آثارشان نظرهای شخصی خود را اظهار نکرده اند، بلکه راهی را که تاریخ در آن می رفته از دور دیده و گزارش داده اند و البته به مقصد و غایت هم بی اعتنا نبوده اند.
مردم معمولا به مباحث فلسفه کاری ندارند اما نمی توانند به سیاست و آثار آن بی اعتنا باشند. سیاست هم دست از سر آنها بر نمی دارد. یکی از فیلسوفان سیاست و حقوق که آثار مهمی در نیمه اول قرن بیستم نوشت، کارل اشمیت بود. او در آن آثار، سیاست را میدان دشمنی و تمیز دشمن از دوست و تصمیم گیری در شرایط استثنایی دانست.
با این تلقی از سیاست، تدبیر دیگر جایی ندارد. حکومت باید به فکر جنگ و مقابله با دشمن باشد و حتی به نتایج و ویرانی های جنگ نیاندیشد و شکست و پیروزی نیز در نظرش مهم نباشد. سیاست از این پس جنگ است. تا آن زمان و قبل از روی کار آمدن نازیسم در آلمان، وصف اشمیت از سیاست، مثال و مصداق خاص و معین نداشت.
روی کار آمدن حزب نازی و تبدیل اتحاد جماهیر شوروی به قدرت بزرگ سیاسی و قرار گرفتنش در برابر قدرت غربی تا حدودی مؤید درک سیاسی این فیلسوف سیاست بود. اما آمریکا و حتی آلمان و شوروی هیچکدام درسهای اشمیت را دستورالعمل سیاست قرار نداده و ضرورتی هم نداشته است که فلسفه را به شعار تبدیل کنند. اگر مارکس در زمان حیات خود پیروان بسیار داشت، از آن جهت بود که سازمان بین الملل کمونیست بر اساس آراء او تأسیس شد. پیروانش هم در حوادث سال های ۱۸۴۸ و ۱۸۷۰ فرانسه دخالت داشتند.
کارل اشمیت را با مارکس نمی توان مقایسه کرد. اولین حکومتی که دستور کار و شعارش با نظر اشمیت مشابهت داشت، حکومت برآمده از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ بود که در عمل، سیاست را میدان دشمنی دید و خود را در برابر دشمن یافت. پیداست که رهبران انقلاب سال ۵۷ از رأی اشمیت پیروی نکرده و شاید با آراء او آشنایی هم نداشته اند.
انقلاب سال ۵۷ تقلیدی نبود و وقوعش ربطی به نظر اشمیت نداشت و از طرح سیاسی معینی پیروی نمی کرد. شاید بتوان گفت که چندان میانه ای با سیاست نداشت و به امر سیاست نام انقلاب و عمل انقلابی داد. انقلاب اسلامی حادثه ای بود که در زمان فروبستگی افق آینده تجدد در کشوری با وضع خاص ژئوپولیتیک و شرایط فرهنگی و اعتقادی مردمش می توانست روی دهد. نکته قابل تأمل این ست که در آثار کارل اشمیت نیز اشاراتی به پایان یافتن و در محاق رفتن سیاست شده است.
سیاست زمان ما را نه تدبیر، بلکه تکنیک راه می برد و آنجا که تکنولوژی تقلیدی و سست بنیاد باشد، سیاست هم دچار پریشانی می شود. اکنون در هیچ جای جهان، سیاست دائرمدار اداره امور نیست و چنانکه می بینیم و می دانیم کشوری قوی و قدرتمند است که در تکنیک دست بالاتر داشته باشد. فیلسوفان معاصر و از جمله والتر بنیامین و حنا آرنت، لئو اشتروس و جورجیو آگامبن و … توجه خاص به نظر اشمیت داشتند و نقدهای آنها همه مهم است. اما به گمان من کارل اشمیت پایان تدبیر در سیاست را اعلام کرده و زمان را زمان کینه و جنگ دانسته و از آنچه می دیده ناراضی نیز نبوده است.
آیا جهان انسانی می تواند بدون سیاست -که آن را شر ضروری خوانده اند- امنیت و سامان داشته باشد؟ در جهان پر از کینه و دشمنی، صلح و صلاح و اصلاح و امید و آینده وجه و معنی ندارد و آدمیان کمتر به آینده می اندیشند. عمده کوشش ها هم دانسته و ندانسته، صرف دشمنی و جنگ می شود. در این صورت عجب نیست که نیازهای اساسی و اصلی و اولی کشورها نیز جنگ افزار باشد. این وضع هرچه باشد، راهی به سلامت و صلاح و صلح و امنیت ندارد. جهان ما جهان بیگانگی با دوستی و امید است.
