تینا مزدکی_سه کشور به طور کاملاً واضح و مستقیم با سه اقیانوس جهان مرز ساحلی دارند: روسیه، کانادا و ایالات متحده. هر یک از این کشورها دارای خطوط ساحلی مستقیم در اقیانوسهای آرام، اطلس و منجمد شمالی هستند. با این حال، از زمان به رسمیت شناخته شدن «اقیانوس منجمد جنوبی» به عنوان پنجمین اقیانوس جهان توسط «اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا» (NOAA) در فوریه ۲۰۲۱ و «انجمن ناشران ملی جغرافیایی» ناسیونال جئوگرافیک در ژوئن ۲۰۲۱، با اتکا به تفاسیر گستردهتر جغرافیایی، نام سه کشور دیگر نیز وارد این گفتگو میشود: استرالیا (اقیانوسهای آرام، هند و منجمد جنوبی)، آفریقای جنوبی (اطلس، هند و منجمد جنوبی) و شیلی (آرام، اطلس در منطقه دماغه هورن، و اقیانوس منجمد جنوبی از طریق ادعای مالکیت ارضی بر قطب جنوب).
از سوی دیگر، دو کشور فرانسه و بریتانیا نیز به واسطه قلمروهای فرامرزی خود به چهار اقیانوس از پنج اقیانوس جهان دسترسی دارند که آنها را در دستهای منحصربهفرد قرار میدهد. به طور کلی، فهرست کامل این کشورها به این بستگی دارد که مرزهای اقیانوس منجمد جنوبی را چقدر سختگیرانه ترسیم کنیم و آیا قلمروهای فرامرزی را جزئی از خاک اصلی کشور به شمار آوریم یا خیر.
اقیانوسهای پنجگانه امروز
برای بخش عمده آموزش جغرافیا در قرن بیستم از مدل «چهار اقیانوس» استفاده میشد: آرام، اطلس، هند و منجمد شمالی. اقیانوس منجمد جنوبی (آبهای اطراف قاره قطب جنوب) در دستورالعملهای سال ۱۹۳۷ «سازمان بینالمللی هیدروگرافی» (IHO) به رسمیت شناخته شده بود، اما این سازمان در سال ۱۹۵۳ به دلیل اختلافات موجود، این نامگذاری را لغو کرد و برای دههها، آبهای اطراف قطب جنوب به عنوان امتداد جنوبی اقیانوسهای اطلس، آرام و هند در نظر گرفته میشدند.
مدل پنج اقیانوسی در اواخر دهه ۱۹۹۰ دوباره مطرح شد. «هیئت نامهای جغرافیایی ایالات متحده» در سال ۱۹۹۹ اقیانوس منجمد جنوبی را به عنوان یک پهنه آبی متمایز به رسمیت شناخت. سازمان IHO پیشنویس تعریف جدیدی را در سال ۲۰۰۰ تدوین کرد (که مرز شمالی اقیانوس منجمد جنوبی را در مدار ۶۰ درجه عرض جغرافیایی جنوبی قرار میداد)، اما کشورهای عضو هنوز آن را به طور رسمی تصویب نکردهاند.
با این حال، اداره NOAA آمریکا در فوریه ۲۰۲۱ رسماً این اقیانوس را به رسمیت شناخت و نشنال جئوگرافیک نیز که از زمان آغاز انتشار نقشههایش در سال ۱۹۱۵ تنها چهار اقیانوس را ثبت میکرد، در روز جهانی اقیانوسها (۸ ژوئن ۲۰۲۱)، اقیانوس منجمد جنوبی را به نقشههای خود افزود. در حال حاضر بیشتر نهادهای علمی بزرگ و سیستمهای آموزشی جهان از مدل پنج اقیانوسی استفاده میکنند.
از نظر مساحت، اقیانوس آرام بزرگترین است (حدود ۶۳ میلیون مایل مربع)، و پس از آن اطلس (۴۱ میلیون)، هند (۲۷ میلیون)، منجمد جنوبی (۷.۸ میلیون) و منجمد شمالی (۵.۴ میلیون) قرار دارند. این پنج اقیانوس در مجموع تقریباً ۷۱ درصد از سطح زمین را پوشش میدهند و حدود ۹۷ درصد از آبهای سیاره را در خود جای دادهاند.
سه کشوری که مستقیماً مرز ساحلی با سه اقیانوس دارند
روسیه، کانادا و ایالات متحده همگی دارای خطوط ساحلی پیوسته در خاک اصلی خود با سه اقیانوس آرام، اطلس و منجمد شمالی هستند.
روسیه
روسیه بزرگترین کشور جهان از نظر مساحت (حدود ۶.۶ میلیون مایل مربع یا ۱۷.۱ میلیون کیلومتر مربع) است که در امتداد یازده منطقه زمانی گسترده شده و بخش بزرگی از شرق اروپا و شمال آسیا را اشغال کرده است. این کشور با ۱۴ کشور مرز زمینی و با ژاپن و ایالات متحده مرز دریایی دارد. کرانه ساحلی روسیه در اقیانوس منجمد شمالی، طولانیترین مرز ساحلی در میان تمام کشورهاست که از میان دریاهای سفید، بارنتز، کارا، لاپتف، سیبری شرقی و چوکچی میگذرد.
کرانه ساحلی آن در اقیانوس آرام نیز دریاهای برینگ، اوخوتسک و ژاپن را پوشش میدهد. اتصال روسیه به اقیانوس اطلس غیرمستقیم است (روسیه خط ساحلی مستقیم در اقیانوس اطلس باز ندارد)، اما از طریق دریای بالتیک در سن پترزبورگ و منطقه برونبوم کالینینگراد، و دریای سیاه در سوچی و کریمه (که هر دو از دریاهای حاشیهای سیستم اطلس به شمار میروند) به این اقیانوس متصل میشود.
باریکترین نقطه میان روسیه و ایالات متحده در تنگه برینگ قرار دارد، جایی که جزایر دیومد تنها ۲.۴ مایل (۳.۸ کیلومتر) از یکدیگر فاصله دارند: دیومد بزرگ (متعلق به روسیه که جزیره راتمانوف نیز نامیده میشود) و دیومد کوچک (متعلق به آمریکا). خود این تنگه، دریای برینگ (اقیانوس آرام) در جنوب را از دریای چوکچی (اقیانوس منجمد شمالی) در شمال جدا میکند و آن را به تنها گذرگاه دریایی طبیعی میان اقیانوس آرام و منجمد شمالی تبدیل میسازد. خط بینالمللی زمان از میان این دو جزیره میگذرد.
کانادا
کانادا دومین کشور بزرگ جهان از نظر مساحت (حدود ۳.۸۵ میلیون مایل مربع یا ۹.۹۸ میلیون کیلومتر مربع) است و طولانیترین خط ساحلی را در میان تمام کشورهای جهان دارد: ۱۵۱,۰۱۹ مایل (۲۴۳,۰۴۲ کیلومتر) بر اساس کتاب حقایق جهانی سیا (CIA)، که بیش از شش برابر طول خط ساحلی روسیه است. یازده استان و قلمرو از مجموع سیزده استان و قلمرو کانادا حداقل با یک اقیانوس هممرز هستند و تنها دو استان آلبرتا و ساسکاچوان کاملاً در خشکی محصورند. ساحل اقیانوس آرام در استان بریتیش کلمبیا واقع شده است؛ ساحل اطلس در نیوفاندلند و لابرادور، کبک، نیوبرانزویک، نوا اسکوشیا و جزیره پرنس ادوارد قرار دارد؛ و ساحل منجمد شمالی در یوکان، قلمروهای شمال غربی، نوناووت و بخشهای شمالی کبک و مانیتوبا (که خط ساحلی خلیج هادسون در آن بر اساس بیشتر تعاریف بخشی از حوضه منجمد شمالی محسوب میشود) واقع شده است.
سه جزیره از ده جزیره بزرگ جهان در مجمعالجزایر قطبی کانادا قرار دارند: جزیره بافین (پنجمین جزیره بزرگ جهان با ۱۹۵,۹۲۸ مایل مربع)، جزیره ویکتوریا (نهمین جزیره بزرگ با ۸۳,۸۹۶ مایل مربع) و جزیره الزمیر (دهمین جزیره بزرگ با ۷۵,۷۶۷ مایل مربع). ایستگاه نیروهای کانادایی آلرت (Alert) در نوک شمالی جزیره الزمیر در عرض جغرافیایی ۸۲ درجه و ۳۰ دقیقه شمالی، شمالیترین مکان مسکونی دائمی روی کره زمین است.
ایالات متحده آمریکا
ایالات متحده به طور عمده به دلیل موقعیت جغرافیایی ایالت آلاسکا با سه اقیانوس هممرز است. ۴۸ ایالت همجوار خاک اصلی، خطوط ساحلی اقیانوس آرام (کالیفرنیا، اورگان، واشنگتن) و اطلس (کل کرانه ساحلی شرقی بین مین و فلوریدا) را برای این کشور فراهم میکنند؛ در حالی که آلاسکا کرانههای عظیمی را در اقیانوس آرام (دریای برینگ، خلیج آلاسکا و مجمعالجزایر الکساندر) و در اقیانوس منجمد شمالی (دریای بوفورت و دریای چوکچی در امتداد شیب شمالی آلاسکا) به آن اضافه میکند. خط ساحلی شیب شمالی آلاسکا بیش از ۱۰۰۰ مایل در امتداد اقیانوس منجمد شمالی پیش میرود و در نقطه بارو (که اکنون رسماً اوتکیاویک نامیده میشود) در عرض جغرافیایی ۷۱ درجه و ۲۳ دقیقه شمالی به شمالیترین نقطه خود میرسد.
ایالات متحده اغلب در فهرست کشورهای هممرز با سه اقیانوس نادیده گرفته میشود، زیرا بخش ساحلی منجمد شمالی آن بسیار دور از ۴۸ ایالت اصلی واقع شده و معمولاً فراموش میشود. با این حال، بر اساس تعاریف استاندارد NOAA و IHO، دریای بوفورت بدون شک بخشی از اقیانوس منجمد شمالی است و خط ساحلی آلاسکا در این دریا، ایالات متحده را در همان ردیف کشورهای سه اقیانوسی مانند روسیه و کانادا قرار میدهد. با وجود هاوایی در مرکز اقیانوس آرام و قلمروهای مختلف غیرمنسجم در اطلس (پورتوریکو، جزایر ویرجین آمریکا) و آرام (گوآم، ساموآی آمریکا، جزایر ماریانای شمالی)، ایالات متحده سومین خط ساحلی طولانی جهان را در اختیار دارد.
سه کشور دیگر با تکیه بر تعاریف گستردهتر
اگر اقیانوس منجمد جنوبی را به عنوان یک اقیانوس مجزا در نظر بگیریم، سطح دومی از کشورهای هممرز با سه اقیانوس پدیدار میشود؛ اگرچه حضور قطعی این کشورها به این بستگی دارد که مرز شمالی اقیانوس منجمد جنوبی را کجا ترسیم کنیم.
تعریف سختگیرانه و مدرن IHO و NOAA این مرز را در مدار ۶۰ درجه جنوبی قرار میدهد، به این معنی که هیچ کشوری در خاک اصلی خود مستقیماً به آن نمیرسد (نوک شمالی شبهجزیره قطب جنوب در حدود مدار ۶۳ درجه جنوبی قرار دارد). با این خوانش سختگیرانه، تنها بخشهایی از خشکی که در اقیانوس منجمد جنوبی قرار میگیرند، متعلق به هفت کشوری هستند که ادعای مالکیت بر قطب جنوب را دارند.
با این حال، در بسیاری از کاربردهای قدیمیتر و نیز در تعاریف رسمی دولت استرالیا و کتابهای درسی جغرافیای آفریقای جنوبی، اقیانوس منجمد جنوبی تا سواحل جنوبی قارههای بزرگ نیمکره جنوبی امتداد مییابد. تحت این تعاریف گستردهتر، سه کشور زیر نیز وارد این عرصه میشوند:
استرالیا
استرالیا تنها قارهای است که در عین حال یک کشور مستقل واحد به شمار میرود. این کشور طبق تعاریف دولت خود با سه اقیانوس هممرز است: اقیانوس هند در غرب، اقیانوس آرام (به ویژه دریای مرجان و دریای تاسمان) در شرق، و اقیانوس منجمد جنوبی در امتداد سواحل جنوبیاش. سازمان زمینشناسی استرالیا و سرویس هیدروگرافی این کشور، آبهای سواحل جنوبی استرالیا (از دماغه لیووین در استرالیای غربی تا دماغه جنوب شرقی در تاسمانی) را به عنوان اقیانوس منجمد جنوبی تعریف میکنند، هرچند که این کار مرز شمالی این اقیانوس را بسیار بالاتر از مدار ۶۰ درجه جنوبی قرار میدهد. در خارج از استرالیا، این موضوع مورد مناقشه است؛ پیشنویس تعریف سال ۲۰۰۰ سازمان IHO همین آبها را به اقیانوس هند (در غرب) و اقیانوس آرام (در شرق) اختصاص میدهد. با هر دو تفسیر، استرالیا به طور واضح حداقل با دو اقیانوس هند و آرام هممرز است.
آفریقای جنوبی
آفریقای جنوبی در قاره آفریقا موقعیت منحصربهفردی دارد زیرا با دو اقیانوس همسایه است: اقیانوس اطلس در ساحل غربی آن (از مرز نامیبیا تا کیپ پوینت در نزدیکی کیپ تاون) و اقیانوس هند در ساحل شرقی آن (از دماغه آگولاس تا مرز موزامبیک). دماغه آگولاس (Cape Agulhas) در مدار ۳۴ درجه و ۵۰ دقیقه جنوبی، نقطه تلاقی رسمی دو اقیانوس و جنوبیترین نقطه خاک اصلی قاره آفریقا است. تحت تعریف سختگیرانه مدار ۶۰ درجه جنوبی، آفریقای جنوبی مستقیماً با اقیانوس منجمد جنوبی هممرز نیست، اما جغرافیای آفریقای جنوبی گاهی اوقات آبهای سرد منشعب از قطب جنوب در سواحل جنوبی را به عنوان اقیانوس منجمد جنوبی در نظر میگیرد. علاوه بر این، آفریقای جنوبی یک پایگاه تحقیقاتی و امداد و نجات را در جزیره ماریون (در گروه جزایر پرنس ادوارد) در مدار ۴۶ درجه جنوبی اداره میکند که تحت هر تعریف گستردهتری، کاملاً در درون اقیانوس منجمد جنوبی قرار میگیرد.
شیلی
شیلی خاصترین مورد در این فهرست است. خط ساحلی اصلی آن در امتداد اقیانوس آرام برای بیش از ۴۰۰۰ مایل از مرز پرو تا دماغه هورن (Cape Horn) در مدار ۵۵ درجه و ۵۹ دقیقه جنوبی (جنوبیترین نقطه آمریکای جنوبی) امتداد دارد. در دماغه هورن، اقیانوس آرام به اقیانوس اطلس میرسد و جنوبیترین جزایر شیلی (خود دماغه هورن و جزایر دیگو رامیرز) توسط گذرگاه دریک احاطه شدهاند که جریان مدور قطب جنوب را از اقیانوس آرام به اطلس منتقل میکند. شیلی همچنین ادعای مالکیت بر بخشی از قلمرو قطب جنوب (قلمرو قطب جنوب شیلی، ۵۳ درجه غربی تا ۹۰ درجه غربی) را دارد که تحت هر تعریفی، به میزان قابل توجهی در جنوب مدار ۶۰ درجه و در درون اقیانوس منجمد جنوبی قرار میگیرد. به حساب آوردن شیلی به عنوان یک کشور سه اقیانوسی به این بستگی دارد که آیا آبهای دماغه هورن را به اندازه کافی «اتلانتیک» (وابسته به اطلس) بدانیم و آیا ادعاهای ارضی در قطب جنوب را به رسمیت بشناسیم یا خیر؛ پاسخ به این موضوع در تفاسیر گسترده «آری» و در سختگیرانهترین خوانش «نه» است.
چهار اقیانوس از طریق قلمروهای فرامرزی: فرانسه و بریتانیا
اگر قلمروهای فرامرزی را به عنوان بخشی از خاک کشور مادر محسوب کنیم، دو قدرت اروپایی با چهار اقیانوس از پنج اقیانوس جهان هممرز خواهند بود. فرانسه از طریق خاک اصلی خود در اروپا، گویان فرانسه، سن پیر و میکلون، و آنتیل فرانسه (مارتینیک، گوادلوپ) به اقیانوس اطلس متصل است؛ از طریق پلینزی فرانسه، کالدونیای جدید، و والیس و فوتونا به اقیانوس آرام؛ از طریق رئونیون و مایوت به اقیانوس هند؛ و از طریق سرزمین آدلی (ادعای مالکیت فرانسه در قطب جنوب) و سرزمینهای جنوبی و قطب جنوبی فرانسه (TAAF) به اقیانوس منجمد جنوبی متصل میشود.
بریتانیا نیز وضعیت مشابهی دارد: اقیانوس اطلس از طریق جزایر بریتانیا، جزایر فالکلند، برمودا و سنت هلن؛ اقیانوس آرام از طریق جزایر پیتکرن؛ اقیانوس هند از طریق قلمرو اقیانوس هند بریتانیا (مجمعالجزایر چاگوس)؛ و اقیانوس منجمد جنوبی از طریق قلمرو قطب جنوب بریتانیا و جزایر جورجیای جنوبی و ساندویچ جنوبی. هیچکدام از این دو کشور به اقیانوس منجمد شمالی دسترسی ندارند، بنابراین هیچکدام رکورد پنج اقیانوس را به دست نمیآورند. نروژ نیز دارای سواحل اطلس و منجمد شمالی در خاک اصلی خود است و با ادعای مالکیت بر سرزمین شهبانو ماود به همراه جزیره بووه و جزیره پتر اول در اقیانوس منجمد جنوبی، با احتساب قلمروهایش به سه اقیانوس دسترسی دارد.
قارههایی که با سه یا چند اقیانوس هممرز هستند
در مدل تاریخی چهار اقیانوسی، دو قاره با سه اقیانوس هممرز بودند: آمریکای شمالی با اقیانوسهای منجمد شمالی، آرام و اطلس؛ و آسیا با اقیانوسهای منجمد شمالی، آرام و هند. تحت مدل پنج اقیانوسی که اقیانوس منجمد جنوبی را نیز شامل میشود، دو قاره دیگر به این جمع میپیوندند: استرالیا با اقیانوسهای آرام، هند و منجمد جنوبی هممرز است و آفریقا با اقیانوسهای اطلس، هند و (تحت تفاسیر گسترده) منجمد جنوبی. آمریکای جنوبی نیز با اقیانوسهای آرام، اطلس و منجمد جنوبی مرز دارد. در این میان، تنها اروپا و قاره قطب جنوب موفق به ثبت این رکورد سهگانه نمیشوند؛ اروپا مستقیماً و تنها با اقیانوسهای اطلس و منجمد شمالی هممرز است و قاره قطب جنوب نیز بر اساس تعریف، تنها توسط اقیانوس منجمد جنوبی احاطه شده است.
چرا این آمار و ارقام اهمیت دارند؟
کشورهایی که با سه یا چند اقیانوس هممرز هستند، ویژگیهای مشترکی فراتر از یک جذابیت جغرافیایی دارند. روسیه، کانادا و ایالات متحده همگی ظرفیتهای سیاستگذاری کلانی در منطقه قطب شمال، زیرساختهای تحقیقاتی و نظامی قطبی، و ادعاهای رقابتی برای گسترش فلات قاره خود تحت کنوانسیون سازمان ملل متحد در مورد حقوق دریاها (UNCLOS) ایجاد کردهاند؛ جایی که با عقبنشینی یخهای دریای قطب شمال، ادعاهای بستر دریا در شمال مدار ۶۰ درجه به طرز فزایندهای واجد اهمیت و پیامدهای ژئوپلیتیک خواهند شد.
به همین ترتیب، استرالیا، آفریقای جنوبی و شیلی منافع مشترک و به همان اندازه مهمی در حاکمیت قطب جنوب و اقیانوس منجمد جنوبی دارند، به ویژه از طریق «سیستم پیمان قطب جنوب» (که از سال ۱۹۶۱ لازمالاجرا شده است) و «کمیسیون حفاظت از منابع زنده دریایی قطب جنوب» (CCAMLR). برای تجارت دریایی، شیلات و علوم اقلیمی، تعداد اقیانوسهایی که یک کشور با آنها در تماس است، به ندرت یک پرسش صرفاً دانشگاهی و تئوریک باقی میماند.
منبع: worldatlas
۵۸۳۲۳
