چرا مردان از زنان قدبلندتر هستند؟ نگاهی علمی به تفاوت قد بر اساس جنسیت

پاسخ دقیق به این پرسش هنوز به‌طور کامل روشن نشده است. اگرچه این اختلاف میانگین قد در سراسر جهان مشاهده می‌شود، اما علم تاکنون توضیح قطعی و جامعی برای آن ارائه نداده است. با این حال، برخی سرنخ‌ها از نقش ژن‌ها و هورمون‌های وابسته به جنسیت وجود دارد که ممکن است در روشن شدن این معما مؤثر باشند.

قد انسان یک ویژگی‌ پیچیده است که تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد. یکی از این عوامل، ژنتیک است. ژن‌های موجود در کروموزوم‌های جنسی و غیرجنسی هر دو می‌توانند در تعیین قد نقش داشته باشند. هر نوزاد هنگام تولد، دو مجموعه کروموزوم از والدین خود دریافت می‌کند: ۲۳ کروموزوم از مادر و ۲۳ کروموزوم از پدر. دو عدد از این کروموزوم‌ها مربوط به تعیین جنسیت هستند: زنان معمولاً دارای دو کروموزوم X و مردان دارای یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y هستند. به‌طور معمول، والدین ویژگی‌هایی را که با ژنوتیپ خود هم‌راستا هستند به فرزندان منتقل می‌کنند؛ بنابراین، والدینی که قدبلندتر هستند، معمولاً فرزندانی با قامت بلندتر نسبت به والدین کوتاه‌قد خواهند داشت.

مطالعات انجام‌شده بر روی دوقلوهای همسان نشان داده است که حدود ۸۰ درصد از تفاوت‌های قدی، ریشه در عوامل ارثی دارد.

با این حال، شناسایی دقیق ژن‌هایی که در تعیین قد نقش دارند، فرآیندی دشوار و پیچیده است. به گفته دکتر الکساندر بری، پژوهشگر بیوانفورماتیک در کالج علوم سلامت گیسینگر ایالت پنسیلوانیا، «قد یک ویژگی چندژنی شناخته‌شده است»، به این معنا که ژن‌های متعددی در سراسر ژنوم انسان بر آن تأثیر می‌گذارند. وی توضیح می‌دهد که مطالعات گسترده‌ای در سطح ژنوم انجام شده که نشان می‌دهد این ویژگی توسط هزاران ژن در نقاط مختلف ژنوم کنترل می‌شود.

در مقاله‌ای که در سال ۲۰۲۲ میلادی در نشریه «نیچر» منتشر شد، پژوهشگران موفق به شناسایی ۱۲ هزار و ۱۱۱ ناحیه از ژنوم شدند که در آن‌ها تغییر تنها یک نوکلئوتید (G، A، T یا C) با قد انسان ارتباط معنی‌داری داشته است.

یکی از مهم‌ترین ژن‌های مرتبط با قد، ژنی به نام SHOX است که هم روی کروموزوم X و هم Y قرار دارد. به گفته بری، این ژن به‌تنهایی مسئول حدود ۲۵ درصد از اختلاف میانگین سیزده‌سانتی‌متری قد بین مردان و زنان است. انواع خاصی از این ژن، در صورت از دست رفتن عملکرد آن بر روی کروموزوم X یا Y، می‌توانند منجر به کوتاهی قد شوند. برای نمونه، اختلال ژنتیکی Léri-Weill dyschondrosteosis که ناشی از جهش در ژن SHOX است، رشد استخوان‌ها را مختل کرده و سبب کوتاهی قد می‌شود.

جنبه دیگر بررسی تفاوت‌های قد میان جنسیت‌ها، مطالعه افرادی با اختلالات کروموزومی موسوم به آنیوپلوئیدی (تعداد غیرعادی کروموزوم‌های جنسی مانند XXX یا XXY) است. در پژوهشی که در ماه مه سال ۲۰۲۵ میلادی  در مجله PNAS منتشر شد، دکتر بری و همکارانش داده‌های مربوط به ۹۲۸ هزار و ۶۰۵ نفر را تحلیل کردند که از میان آن‌ها، ۱۲۲۵ نفر دارای آنیوپلوئیدی کروموزوم جنسی بودند. محققان بررسی کردند که چگونه تعداد بیشتر یا کمتر ژن‌های قرارگرفته بر روی کروموزوم‌های X و Y بر قد اثر می‌گذارد.

یافته‌های این مطالعه نشان داد که تعداد بیشتر کروموزوم‌های Y، تأثیر بیشتری بر افزایش قد دارد تا افزایش تعداد کروموزوم‌های X. یکی از دلایل این پدیده آن است که افرادی با ترکیب XX، دارای یک کروموزوم X غیرفعال هستند و بنابراین برخی ژن‌ها از جمله SHOX تنها از یک نسخه فعال می‌شوند. در حالی‌که افرادی با ترکیب XY، هر دو نسخه ژن SHOX را فعالانه بیان می‌کنند. این تفاوت تا حدودی می‌تواند افزایش قد در مردان را نسبت به زنان توضیح دهد.

با این حال، بری تأکید می‌کند که این بدان معنا نیست که کروموزوم Y مستقیماً مسئول افزایش قد است. او می‌گوید: «داده‌های ما به‌هیچ‌وجه چنین نتیجه‌ای را تأیید نمی‌کنند.» به‌گفته وی، SHOX هم روی کروموزوم X و هم Y وجود دارد و تأثیر آن بر قد منحصر به مردان نیست. با این حال، او می‌افزاید که برخی از ژن‌های خاص کروموزوم Y ممکن است بر تولید هورمون‌هایی مانند تستوسترون اثر بگذارند؛ هورمونی که به‌نوبه خود می‌تواند در رشد قدی نقش داشته باشد.

تستوسترون، که از دسته هورمون‌های آندروژن محسوب می‌شود، هم در مردان و هم در زنان تولید می‌شود، ولی سطح آن در مردان بالاتر است. این هورمون علاوه‌بر ویژگی‌هایی مانند صدای بم‌تر و رویش موی بدن، می‌تواند در رشد اسکلتی نیز مؤثر باشد. بری در ادامه می‌گوید: «احتمال دارد ژن‌های دیگری روی کروموزوم Y، چه به‌طور مستقیم و چه غیرمستقیم، بر ترشح هورمون‌ها تأثیر بگذارند.» اما رابطه میان هورمون‌ها و رشد قد، رابطه‌ای پیچیده و چندلایه است.

علاوه بر تستوسترون، هورمون‌های دیگری نیز در فرآیند رشد نقش دارند. برای نمونه، هورمون رشد انسانی که از غده هیپوفیز ترشح می‌شود، رشد بدن را در دوران کودکی تحریک می‌کند. همچنین، فاکتور رشد شبه انسولین نوع یک (IGF-1) نقش واسطه را در اثرگذاری هورمون رشد ایفا می‌کند و هر دوی این عوامل در دوران بلوغ به اوج می‌رسند.
 

اما در میان این هورمون‌ها، استروژن نقشی کلیدی و کمتر شناخته‌شده دارد. به گفته هالی دانسورث، استاد انسان‌شناسی در دانشگاه رود آیلند، استروژن «ستاره‌ی داستان رشد استخوان» است. وی می‌گوید استروژن که در دوران بلوغ هم در مردان و هم در زنان ترشح می‌شود، عامل اصلی در رشد استخوان‌های بلند به‌شمار می‌رود.

دانسورث توضیح می‌دهد که استروژن در دو مرحله بر رشد استخوان تأثیر می‌گذارد: در مرحله نخست باعث افزایش قد می‌شود و در مرحله دوم، با افزایش سطح استروژن، صفحات رشد استخوان بسته می‌شوند و فرایند افزایش قد متوقف می‌شود. از آن‌جا که اوج تولید استروژن در دختران زودتر از پسران اتفاق می‌افتد، رشد قدی آن‌ها زودتر پایان می‌یابد.

دانسورث در سال ۲۰۲۰ میلادی  مقاله‌ای در نشریه «انسان‌شناسی تکاملی» منتشر کرد که در آن به بررسی نقش استروژن در تفاوت قد میان مردان و زنان پرداخته شده است. او در این مقاله فرضیه‌ای را مطرح می‌کند مبنی بر اینکه استروژن می‌تواند عامل اصلی این اختلاف باشد، نه صرفاً تبیین‌های تکاملی که مردان را به‌عنوان جنس پرخاشگرتر، مستعد تکامل برای قد بلندتر می‌دانند.

با همه این توضیحات، باید توجه داشت که جنسیت تنها عامل تأثیرگذار بر قد نیست؛ برخی زنان از بسیاری مردان بلندقدتر هستند.

علاوه بر ژنتیک و هورمون‌ها، عوامل محیطی نیز در تعیین قد نقش دارند. از آن‌جا که حدود ۸۰ درصد از قد افراد تحت تأثیر ژنتیک است، ۲۰ درصد دیگر به شرایطی مانند تغذیه، وضعیت سلامت عمومی، و اقلیم بستگی دارد. این ترکیب پیچیده از عوامل، یافتن پاسخ قطعی به این پرسش که چرا مردان به‌طور معمول از زنان بلندتر هستند را دشوار کرده است.

با این وجود، دکتر بری معتقد است که عامل دیگری به نام «بیان ژن» می‌تواند کلید گمشده این معما باشد. او می‌گوید: «فکر می‌کنم با گسترش مطالعات مربوط به بیان ژن، متوجه شویم که حتی در میان افرادی با ساختار کروموزومی مشابه، تفاوت در بیان ژن می‌تواند عامل اختلاف در قد باشد.»