ساعت بیولوژیکی چگونه خطر چاقی و بیماری را افزایش می‌دهد؟

گسترش پژوهش‌های علمی در سال‌های اخیر نشان داده است که این الگوی زیستی می‌تواند بر وزن بدن، توان عضله‌سازی، کیفیت سالمندی و حتی خطر ابتلا به بیماری‌های مزمن اثرگذار باشد.

سه الگوی اصلی زیستی در انسان

پژوهشگران، انسان‌ها را بر اساس کرونوتایپ به سه گروه عمده تقسیم می‌کنند:

افرادی که تمایل دارند زود بخوابند و صبح زود بیدار شوند (سحرخیزها)

افرادی که عادت دارند تا دیروقت بیدار بمانند و دیر از خواب برخیزند (شب‌زنده‌دارها)

افرادی که در میانه این دو طیف قرار می‌گیرند

این تفاوت‌ها صرفاً ناشی از عادت‌های رفتاری نیست، بلکه ریشه در عوامل ژنتیکی و ریتم‌های شبانه‌روزی دارد؛ ریتم‌هایی که ترشح هورمون‌ها، سطح انرژی، اشتها و متابولیسم بدن را تنظیم می‌کنند.

پیوند شب‌زنده‌داری با افزایش وزن

مطالعات منتشرشده در نشریات معتبر پزشکی نشان می‌دهد افرادی که تا دیروقت بیدار می‌مانند، بیش از دیگران در معرض افزایش وزن قرار دارند. این گروه معمولاً وعده‌های غذایی را در ساعات پایانی شب مصرف می‌کنند، صبحانه را حذف می‌کنند و بیشتر به سمت غذاهای پرکالری و کم‌ارزش غذایی گرایش دارند.

بر اساس پژوهشی که در مجله Obesity منتشر شده است، سبک زندگی شب‌زنده‌داران با شاخص توده بدنی بالاتر و الگوهای تغذیه‌ای ناسالم‌تر ارتباط معناداری دارد. همچنین مطالعه‌ای در مجله Nature Reviews Endocrinology نشان می‌دهد غذا خوردن در ساعات پایانی شب می‌تواند سوخت‌وساز بدن و فرآیند مصرف انرژی را مختل کند و خطر چاقی و اختلالات قند خون را افزایش دهد.

بهترین زمان عملکرد بدن چه زمانی است؟

نتایج تحقیقات منتشرشده در نشریات حوزه پزشکی ورزشی حاکی از آن است که ساعت بیولوژیکی بر عملکرد فیزیکی و توان عضلانی تأثیر مستقیم دارد. افراد سحرخیز معمولاً در ساعات ابتدایی روز بیشترین کارایی بدنی را تجربه می‌کنند، در حالی که شب‌زنده‌داران اغلب در ساعات عصر به اوج عملکرد می‌رسند.

از سوی دیگر، کمبود خواب و بی‌نظمی در ریتم شبانه‌روزی با کاهش تحرک بدنی، افت قدرت عضلانی و تضعیف سلامت عمومی ارتباط دارد؛ موضوعی که می‌تواند در بلندمدت پیامدهای قابل توجهی برای کیفیت زندگی به همراه داشته باشد.

اختلال در ساعت زیستی و خطر بیماری‌های مزمن

مطالعات متعدد نشان داده‌اند که برهم خوردن ریتم شبانه‌روزی با افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی، دیابت و حتی افسردگی همراه است. بررسی‌های انجام‌شده توسط مؤسسه ملی بهداشت ایالات متحده نیز بیانگر آن است که اختلال در ساعت بیولوژیکی می‌تواند به عدم تعادل هورمونی منجر شود؛ وضعیتی که بر عملکرد سیستم ایمنی و حتی طول عمر اثر می‌گذارد.

آیا شب‌زنده‌داران ناگزیر به بیماری‌اند؟

کارشناسان تأکید می‌کنند که کرونوتایپ به‌تنهایی تعیین‌کننده بیماری یا چاقی نیست. آنچه اهمیت دارد، میزان هماهنگی میان الگوی خواب، زمان‌بندی وعده‌های غذایی و سطح فعالیت بدنی است. به بیان دیگر، انطباق سبک زندگی با ریتم زیستی هر فرد، نقشی کلیدی در حفظ سلامت ایفا می‌کند.

متخصصان توصیه می‌کنند به جای تلاش برای تغییر ناگهانی و شدید الگوی خواب، تنظیم تدریجی زمان خواب، بیداری و تغذیه در دستور کار قرار گیرد.

راهکارهایی برای تنظیم ساعت بیولوژیکی

تعیین زمان خواب و بیداری ثابت، حتی در روزهای تعطیل

صرف وعده‌های غذایی در ساعات زودتر و پرهیز از غذا خوردن در اواخر شب

قرار گرفتن در معرض نور طبیعی خورشید در ساعات ابتدایی صبح

انجام منظم فعالیت بدنی در زمان‌هایی که با ریتم زیستی فرد سازگارتر است

در نهایت، شواهد علمی نشان می‌دهد ساعت بیولوژیکی تنها یک ویژگی فردی ساده نیست، بلکه یکی از عوامل بنیادین در شکل‌گیری وضعیت سلامت انسان به شمار می‌رود؛ عاملی که با شناخت و مدیریت صحیح آن می‌توان مسیر زندگی سالم‌تری را ترسیم کرد.