آیا محدودیت‌های اینترنت باعث فراگیری اینترنت ماهواره‌ای می‌شود؟

ناکارآمدی سیاست‌ها

از ۱۸ دی‌ماه اینترنت در ایران وارد وضعیتی شد که دیگر نمی‌توان آن را صرفا اختلال نامید. کیفیت اتصال، پایداری شبکه و دسترسی به برخی سرویس‌های پرکاربرد هنوز به شرایط عادی بازنگشته است و فعالان بازار دیجیتال از نوعی ناپایداری مزمن سخن می‌گویند؛ وضعیتی که نه قطع کامل است و نه اتصال پایدار. برخی کارشناسان از این حالت به عنوان «اتصال پالیسی» یاد کرده‌اند. در چنین فضایی اظهارات اخیر وزیر ارتباطات درباره ناکارآمدی فیلترینگ و هشدار نسبت به گسترش اینترنت ماهواره‌ای ابعاد تازه‌ای به بحث سیاستگذاری اینترنت داده است.

ستار‌ هاشمی، وزیر ارتباطات، روز دوشنبه تاکید کرد که ادامه روند فیلترینگ می‌تواند کشور را به سمت فراگیری اینترنت ماهواره‌ای سوق دهد و در نهایت حاکمیت سایبری را تضعیف کند. او تجربه سال‌های ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ را شاهدی بر ناکارآمدی مدیریت فنی دانست و گفت مدیریت صحنه با ابزار فنی موثر نیست و شدنی هم نیست. این موضع‌گیری از آن جهت اهمیت دارد که طی سال‌های گذشته سیاست غالب در مواجهه با مشکلات اتکا به محدودسازی فنی و انسداد پلتفرم‌ها بوده است.

در این‌باره‌ هاشمی به‌صراحت اعلام کرد که تلاش برای محدودسازی در سال ۱۴۰۱ نه‌تنها به اهداف موردنظر نرسید، بلکه مافیای فیلترشکن را چنان تقویت کرد که امروز حتی دولت نیز توان مقابله موثر با آن را ندارد. این گزاره در واقع اعتراف به شکل‌گیری یک بازار غیررسمی گسترده است؛ بازاری که گردش مالی آن به‌دلیل ماهیت زیرزمینی‌اش شفاف نیست، اما برآوردهای غیررسمی از گردش صدها‌ میلیارد تومانی در سال حکایت دارد.

در عمل هر موج تازه فیلترینگ تقاضا برای وی‌پی‌ان و ابزارهای عبور از فیلتر را افزایش داده است. نتیجه وابستگی گسترده کاربران عادی، کسب‌وکارها و حتی برخی نهادها به ابزارهایی است که خارج از نظارت رسمی فعالیت می‌کنند که ریسک‌های امنیتی بالایی دارد.
 

اینترنت ماهواره‌ای

مهم‌ترین بخش سخنان وزیر ارتباطات اعلام رؤیت ۱۰۰ هزار آی‌پی اینترنت ماهواره‌ای در شبکه داخلی بود. این عدد به‌معنای تعداد دقیق کاربران نیست، اما نشانه‌ای روشن از گسترش دسترسی به اینترنتی است که خارج از زیرساخت‌های زمینی کشور عمل می‌کند.
اصلی‌ترین بازیگر این حوزه، استارلینک است؛ سرویسی متعلق به شرکت اسپیس‌ایکس که توسط ایلان ماسک توسعه‌یافته است.

استارلینک با استقرار هزاران ماهواره در مدار پایین زمین (LEO) امکان دسترسی مستقیم کاربران به اینترنت پرسرعت را بدون نیاز به اپراتورهای زمینی فراهم می‌کند. این ویژگی مزیتی فنی برای مناطق دورافتاده محسوب می‌شود، اما از منظر حکمرانی چالشی جدی است؛ زیرا اتصال کاربر دیگر از مسیر دروازه‌های بین‌المللی رسمی عبور نمی‌کند. اگر روند فعلی ادامه یابد گسترش اینترنت ماهواره‌ای می‌تواند به شکل‌گیری نوعی اینترنت موازی منجر شود.
البته باید یادآور شد که پیامدهای ناپایداری اینترنت تنها به بحث حکمرانی محدود نمی‌شود. اقتصاد دیجیتال ایران از تجارت الکترونیکی و فین‌تک گرفته تا تولید محتوا و خدمات ابری به اتصال پایدار وابسته است. برآوردها نشان می‌دهد سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی ایران طی سال‌های اخیر افزایش یافته است و ‌میلیون‌ها نفر به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در این حوزه فعالیت می‌کنند.

وقتی اینترنت از ۱۸ دی‌ماه تاکنون به وضعیت پایدار بازنگشته هزینه‌های پنهان و آشکار برای کسب‌ و کارها ایجاد شده است؛ کاهش فروش آنلاین، اختلال در تبلیغات دیجیتال، نارضایتی مشتریان، افزایش هزینه‌های پشتیبانی و مهاجرت برخی فعالیت‌ها به خارج از کشور. سرمایه‌گذار داخلی و خارجی نیز در مواجهه با یک زیرساخت غیرقابل پیش‌بینی تمایل کمتری به ورود سرمایه نشان می‌دهد.
هاشمی با تاکید بر اینکه اینترنت حق مردم است عملا به همین پیوند میان دسترسی آزاد و توسعه اقتصادی اشاره می‌کند. در جهانی که زنجیره ارزش بسیاری از صنایع به بستر آنلاین منتقل شده قطع یا محدودسازی اینترنت تنها یک تصمیم فنی نیست؛ تصمیمی است با تبعات مستقیم بر اشتغال و رشد اقتصادی.

در چنین شرایطی اظهارات وزیر ارتباطات را می‌توان بیش از یک موضع‌گیری مقطعی دانست؛ این سخنان در واقع بازتاب یک واقعیت فناورانه است که دیگر نمی‌توان آن را نادیده گرفت. به گفته کارشناسان، فناوری مسیر خود را پیدا می‌کند، حتی اگر تلاش کنند آن را مهار کنند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده هر جا محدودیت فنی تشدید شده بازارهای جایگزین نیز سریع‌تر و پیچیده‌تر شکل گرفته‌اند؛ از وی‌پی‌ان‌ها گرفته تا اکنون اینترنت ماهواره‌ای.
گسترش سرویس‌هایی مانند استارلینک تنها یک انتخاب تکنولوژیک نیست، بلکه نشانه‌ای از تغییر رفتار کاربران است. کاربری که به اینترنت پایدار برای کار، آموزش، تجارت یا ارتباطات روزمره نیاز دارد در نهایت به سمتی می‌رود که ثبات بیشتری فراهم کند. در این میان اگر زیرساخت رسمی نتواند این نیاز را پاسخ دهد فناوری‌های فرامرزی جای آن را پر می‌کنند؛ فناوری‌هایی که الزاما در چارچوب سیاست‌های داخلی قابل مدیریت نیستند.

در عین حال مسئله عدالت دسترسی نیز مطرح است. تجهیزات اینترنت ماهواره‌ای ارزان نیست و استفاده گسترده از آن می‌تواند به شکاف تازه‌ای در جامعه دامن بزند؛ شکافی میان کسانی که توان خرید دسترسی آزادتر دارند و کسانی که همچنان به شبکه محدود داخلی وابسته‌اند. این دوگانگی اگر تعمیق شود، نه‌تنها پیامد اقتصادی بلکه پیامد اجتماعی نیز خواهد داشت.

در نهایت پرسش اصلی پیش روی سیاستگذاران این است که آیا می‌خواهند با فناوری رقابت کنند یا با آن سازگار شوند؟ تجربه جهانی نشان می‌دهد کشورهایی که به جای محدودسازی بر توسعه زیرساخت، افزایش سرعت و کاهش هزینه دسترسی تمرکز کرده‌اند هم حاکمیت سایبری قوی‌تری دارند و هم اقتصاد دیجیتال پویاتری. اینترنت امروز نه یک ابزار جانبی، بلکه شریان اصلی اقتصاد و ارتباطات است./دنیای اقتصاد